وزە و میتابۆلیزمی جەستە لە بنەڕەتدا بەهۆی کارلێکە کیمیاییەکانەوە بەهێز دەکرێت، بە پلەی یەکەم **ئەدینۆسین ترای فۆسفات (ATP)** دەگرێتەوە. لە خوارەوە ڕوونکردنەوەیەکی ورد لەسەر سەرچاوەی وزە و پرۆسەکانی میتابۆلیزم و کاتابۆلیزم و پەیوەندییان بە سیستەمی جەستەوە دەخەینەڕوو:

**1. سەرچاوەکانی وزە**

- **کاربۆهیدرات:** دابەش دەکرێت بۆ گلوکۆز کە سووتەمەنی سەرەکییە بۆ بەرهەمهێنانی ATP.

- **چەوری :** دابینکردنی هەڵگرتنی وزەی درێژخایەن؛ دەشکێت بۆ ترشە چەوریەکان و گلیسیرۆل بۆ وزە لە کاتی بەڕۆژووبوونی درێژخایەن یان وەرزشکردن.

- **پڕۆتینەکان:** وەک دوا ڕێگا بەکاردێت؛ دەشکێت بۆ ترشە ئەمینیەکان، کە دەتوانرێت بگۆڕدرێت بۆ گلوکۆز (gluconeogenesis).

- **ئۆکسجین:** زۆر گرنگە بۆ فۆسفۆڕیلاسیۆنی ئۆکسجینی لە مایتۆکۆندریادا کە زۆربەی ATP دروست دەکات.

**2. ATP: دراوی وزە**

ATP ئەو مۆلیکولەیە کە وزە بۆ هەموو پرۆسە بایۆلۆژییەکان هەڵدەگرێت و

دەیگوازێتەوە. کاتێک ATP دەشکێت بۆ ADP (ئەدینۆسین دیفۆسفات) و فۆسفاتی نائۆرگانیک (Pi)، وزە ئازاد دەکرێت بۆ بەهێزکردنی چالاکییە خانەییەکان.

**کاردانەوە سەرەکییەکانی بەرهەمهێنانی ATP:**

1. **گلایکۆلیسیس:** دابەشبوونی گلوکۆز بۆ پیرۆڤات، بەرهەمهێنانی 2 مۆلیکولی ATP (پرۆسەی بێهەوا).

2. **خولی کرێبس (خولی ترشی لیمۆ):** لە مایتۆکۆندریایەکاندا ڕوودەدات؛ هەڵگری وزەی بەرز (NADH، FADH2) دروست دەکات.

3. **زنجیرەی گواستنەوەی ئەلکترۆنی (ETC):** هەڵگری وزەی بەرز و ئۆکسجین بەکاردەهێنێت بۆ بەرهەمهێنانی ~34 مۆلیکولی ATP (پرۆسەی ئایرۆبی).

**3. میتابۆلیزم و کاتابۆلیزم**

**میتابۆلیزم**

کۆی هەموو کارلێکە کیمیاییەکان لە جەستەدا، دابەشکراوە بەسەر:

- **ئەنابۆلیزم:** مۆلیکولی ئاڵۆز دروست دەکات (بۆ نموونە پرۆتین، DNA) و پێویستی بە وزە هەیە.

- **کاتبۆلیزم:** مۆلیکولەکان دەشکێنێت بۆ دەردانی وزە (بۆ نموونە گلایکۆلیسیس، لیپۆلیسیس).

**کاردانەوە کاتبۆلیکەکان**

- **گلایکۆلیسیس:** گلوکۆز → پیرۆڤات + 2 ATP.

- **ئۆکسانی بێتا:** ترشە چەوریەکان → ئەسیتیل-CoA بۆ بەرهەمهێنانی ATP.

- **پڕۆتینی کاتابۆلیزم:** ترشە ئەمینیەکان → گلوکۆز یان مادەی نێوان بۆ وزە.

**4. لینکی ئۆرگان و وزە**

- **مایتۆکۆندریا:** هێزی ئەو خانەیە کە زۆربەی ATP تێیدا بەرهەم دەهێنرێت.

- **جگەر:** ناوەندی بەرهەمهێنان و هەڵگرتنی گلوکۆز (گلایکۆجینۆلیسیس و گلوکۆنۆجینێسیس).

- **ماسولکەکان:** بەکارهێنانی ATP بۆ گرژبوون؛ گلایکۆجین هەڵبگرە بۆ وزە لە کاتی چالاکییدا.

- **شانە چەوریەکان:** وزە وەک چەوری (ترایگلیسیرید) هەڵدەگرێت.

- **مێشک:** زۆر پشت بە گلوکۆز دەبەستێت؛ لە کاتی بەڕۆژووبوونی درێژخایەندا کیتۆنەکان بەکاردەهێنێت.

**5. کارلێکە کیمیاییە سەرەکییەکان**

**ئات پی هایدرۆلیسیس:**

ATP + H2O → ADP + Pi + Energy (بەکاردێت بۆ گرژبوونی ماسولکەکان، گواستنەوە و هتد)

2. **فۆسفۆریلاسیۆنی ئۆکسجینی:**

ADP + Pi + O2 → ATP (لە مایتۆکۆندریایەکاندا).

**6. بەستنەوەی وزە بە پرۆسەکانی جەستە**

وزە بۆ:

- **چالاکی ماسولکەکان:** گرژبوون و ئیسراحەت.

- **گەرمی دروستکردن:** پاراستنی پلەی گەرمی لەش.

- **بایۆسێنتێز:** دروستکردنی مۆلیکولی نوێ (ئەنابۆلیزم).

- **گواستنەوە:** جوڵەی مادەکان بەسەر پەردەکاندا (گواستنەوەی چالاک).

**پوختەیەکی ئاسانکراو**

جەستە کاربۆهیدرات و چەوری و پرۆتینەکان دەگۆڕێت بۆ ATP کە مۆلیکولی وزەیە لە ڕێگەی کارلێکە کاتابۆلیکەکانی وەک گلایکۆلیسیس و خولی کرێبس و ETC. ئەم پرۆسانە بە پلەی یەکەم لە مایتۆکۆندریایەکاندا ڕوودەدەن و پەیوەستن بە ئۆکسجین و ماددە خۆراکییەکانەوە. پاشان ATP سووتەمەنی دەدات بە هەموو کارەکانی جەستە، لە جوڵەی ماسولکەکانەوە تا دروستکردنی بایۆکیمیایی.